Şabut

Arabibarbus grypus · Tatlı su balığı · Yöresel adları: şaput, şabot (Güneydoğu Anadolu (Dicle-Fırat)), sure (Güneydoğu Anadolu (Dicle-Fırat)), şabot

Nasıl tanınır?

İri pullu, uzun ve güçlü gövdeli büyük bir bıyıklı balıktır; yan çizgide 44'ten az pul bulunması onu akrabalarından kolayca ayırır. Sırt koyu zeytin-kahverengi ya da siyahımsı yeşil, yanlar sarımsı-gümüşi, iri bireylerde gövde pembe-turuncu tonludur; göğüs, karın, anal ve kuyruk yüzgeçlerinin dibi turuncu-pembe, uçları koyudur. Alt konumlu, at nalı biçimli etli dudaklı ağzında iki çift bıyık, sırt yüzgecinde ise güçlü, düz kenarlı (testere dişsiz) bir diken vardır.

Benzer türler

• Maya (Sarı yüzgeçli bıyıklı): Mayanın pulları çok daha küçüktür (yan çizgide 57-68 pul), sırt dikeni testere dişlidir ve tüm yüzgeçleri limon sarısı-turuncudur.
• Fırat Turnası (Cero): Fırat turnasının başı uzun, sivri ve turnayı andırır, ağzı büyük ve uçtadır; pulları küçüktür (yan çizgide 62-78) ve sırtında dağınık siyah benekler bulunur.

Şabut ne zaman tutulur?

SezonÜreme dönemi

Bugün Şabut için haritada av puanına bak

Şabut nerede tutulur?

Veritabanımızda bu türün kayıtlı olduğu 3 su ve kıyı bölümü (bolluk sırasıyla):

• Atatürk ve Birecik Baraj Gölleri, Fırat Nehri (GAP) · Az
• Dicle Nehri ve Ilısu Baraj Gölü · Az
• Keban ve Karakaya Baraj Gölleri · Az

Yaşam alanı

Türkiye'de Fırat ve Dicle havzalarında yaşar. Kaynaklardan ağız bölgesine kadar nehrin her kesiminde bulunur; yavaş-orta akıntılı suları sever, ancak bataklık ve baraj gölü gibi durgun sulara da uyum sağlar. Oksijen ihtiyacı yüksektir; taşkınla bataklıklara girse de temiz nehir suyunun ulaştığı kesimlerde kalır. Zemin: çakıllı, kayalık.

Şabut hangi yemle tutulur?

Yemler: Hamur, Mısır, Ekmek

Teknikler: Dip Takımı

Olta ipuçları

• Otçul bir balıktır: İran'da (Ahvaz) olta balıkçılarının bu türü ekmek ve haşlanmış patatesle avladığı bildirilir. Ekmek içi, patates ya da hamuru dipte veya dibe yakın sunun; iskelelerden dökülen tahılı yediği için mısır ve buğday tanesi de denenebilir.
• Suya düşen olgun meyveleri yediğinden suya sarkan meyve ağaçlarının altı ve yosunlu-otlu kıyılar beslenme noktalarıdır.
• Yazın sular ısınınca iri şabutlar daha serin yukarı nehir kesimlerine ve kollara çıkar, küçükler aşağıda kalır; büyük balık için yazın serin, oksijenli akıntılı kesimleri, Eylül-Ekim'den sonra yeniden aşağı kesimleri deneyin.
• Oksijen ihtiyacı yüksek, güçlü bir yüzücüdür; durgun, ılık su yerine yavaş-orta akıntılı ve taze su gelen yerlerde durur. 10 kg'a yaklaşan bireyler bildirildiği için sağlam dip takımı ve frenini doğru ayarlanmış makine kullanın.
• Hassas (VU) bir türdür ve av baskısı ile barajlar yüzünden azalmıştır: özellikle iri anaçları ve ilkbahar-yaz başı üreme göçündeki balıkları suya geri bırakın; sığ çakıllı üreme yerlerinde balığı rahatsız etmeyin.

Davranış ve beslenme

Güçlü bir yüzücüdür ve mevsimsel göç yapar. Yazın sular alçalıp ısındığında iri bireyler daha serin olan yukarı nehir ve kollara çıkar, küçükler aşağı kesimlerde kalır; sıcaklık düşünce Eylül-Ekim'de geri dönerler. Üreme için ilkbaharda nehrin yukarısına göç eder, yumurtlama sonrası eski yerine iner.

Çoğunlukla otçuldur: ipliksi algler, su bitkileri ve bitki parçalarıyla beslenir; suya düşen olgun meyveleri ve iskelelerden dökülen tahıl tanelerini de yer. Bitkilerle birlikte omurgasızları ve küçük balıkları da alır; bir çalışmaya göre iriler büyüdükçe daha yırtıcı hâle gelir.

Üreme

İlkbahar-yaz başında, nehirlerin yukarı kesimlerinde serin, hızlı akan, 30-150 cm derinlikteki çakıllı yerlerde yumurtlar; yumurtalar kalın kum üzerindeki ince çakıla bırakılır. Balıklar üreme yerine sürüler hâlinde karanlık basmadan gelir, gece yarısına kadar sıçrayıp kovalaşarak yumurtlar. Irak'tan kayıtlar: Dukan Baraj Gölü'nde Mayıs başı-Haziran sonu, Dicle'de Mayıs sonu-Haziran sonu; ilk olgunluk 3-5 yaşta ve yaklaşık 40-50 cm boyda. Türkiye'den üreme çalışmasına ulaşılamadı.

Koruma durumu ve sürdürülebilirlik

IUCN küresel: Hassas (VU, 2013).

Barajların göç yollarını kesmesi, su çekimi, kuraklık, kirlilik ve aşırı avcılık nedeniyle azalmıştır; Irak'ta 1960'lardan 2000'lere stokunun yaklaşık %90 düştüğü bildirilir. Göl ve havuzlarda yetiştiricilik denemeleri yapılmaktadır. Yakalanan balıkların, özellikle üreme çağındaki irilerin, bırakılması önerilir.

Bilinen en büyük boy: 150 cm · Ömür: 17 yıl

Kaynaklar

• FishBase — Arabibarbus grypus (Türkiye sayfası: adlar, boy, yaş, derinlik, biyoloji, IUCN)
• Coad — Freshwater Fishes of Iran, Barbus türleri (B. grypus, B. esocinus, B. xanthopterus: renk, boy, yaşam alanı, yaş, beslenme, üreme, olta yemi; arşiv kopyası 2004)
• Wikipedia — Shabout (yaşam alanı, göç, üreme, beslenme, boy, stok düşüşü)

Diğer tatlı su balıkları

Çapak Balığıİnci Balığıİnci Kefali (Darehe) Tüm türler