Tirsi

Alosa fallax · Deniz balığı · Yöresel adları: dişli tirsi (İstanbul (Deveciyan))

Nasıl tanınır?

Ringa ve sardalya benzeri, yanlardan basık, orta yükseklikte gövdeli bir balık. Gövdesi gümüşi, sırtı daha koyudur; pulları iri ve kolay dökülür, karın boyunca sert pul omurgası vardır. Solungaç kapağının arkasından başlayan bir sıra halinde genellikle 4-8 (bazen 10'a kadar) siyah benek bulunur, ama benekler bireyden bireye değişir ve silik olabilir. Üst çenenin ortasında bir çentik vardır; tek sırt yüzgeci ve derin çatallı kuyruğu vardır.

Benzer türler

• Sardalya: Sardalya çok daha küçüktür ve solungaç kapağında aşağı doğru ışınsal çizgiler bulunur; tirsi iri olur (halk arasında 'sardalya azmanı'), yanında solungaç kapağının arkasından başlayan siyah benek dizisi taşır.

Tirsi ne zaman tutulur?

Sezon: Mayıs–Haziran · Üreme dönemi: Mayıs–Haziran.

SezonÜreme dönemi

Bugün Tirsi için haritada av puanına bak

Tirsi nerede tutulur?

Veritabanımızda bu türün kayıtlı olduğu 8 su ve kıyı bölümü (bolluk sırasıyla):

• Akçakoca (Melenağzı) · Az · Mart–Mayıs
• Amasra–İnkumu · Az · Mart–Mayıs
• Batı Karadeniz (Şile–Karasu–Akçakoca–Zonguldak–Sinop) · Az · Mart–Mayıs
• Doğu Karadeniz (Ordu–Giresun–Trabzon–Rize–Hopa) · Az · Ekim–Aralık
• Sinop (İnceburun, Akliman, Hamsilos) · Az · Mart–Mayıs
• Şile–Ağva (Kumbaba, Sahilköy) · Az · Mart–Mayıs
• Kandıra kıyısı (Kerpe, Kefken, Cebeci, Bağırganlı) · Nadir · Mart–Mayıs
• Trabzon (Akçaabat, merkez, Yomra) · Nadir · Ekim–Aralık

Yaşam alanı

Karadeniz, İstanbul Boğazı, Marmara ve Akdeniz'de bulunur. Erişkinler kıyı boyunca açık sularda sürüler hâlinde dolaşır; gençler haliçlerde ve kıyıya yakın yaşar ve bir yıldan uzun süre haliçte kalır. Üremek için ilkbaharda nehir ağızlarına ve nehirlere girer. Derinlik: 10–400 m. Zemin: açık su.

Tirsi hangi yemle tutulur?

Yemler: Kaşık, Çapari

Teknikler: Çapari, Spin (Kaşık)

Olta ipuçları

• İlkbaharda (Nisan'dan itibaren) nehir ağızlarında toplanır; Karadeniz ve Marmara'da bu dönem ve bu yerler en büyük şanstır. Göç, yağışlarla nehir debisi yükseldiğinde yoğunlaşır.
• Küçük balıklarla beslendiği için küçük, parlak kaşık ve çevirgeçlerle (spinner) ya da tüylü çapari ile tutulur; çoğu tirsi aslında levrek ya da uskumru avlayan oltacının oltasına gelir.
• Sürü hâlinde dolaştığından bir balık gelince aynı noktaya tekrar atmak mantıklıdır (FishBase'teki sürü davranışına dayanır); yemli takımla da yakalanabilir.
• Karadeniz kıyısında da oltaya gelir: 2021-22 Karadeniz amatör balıkçılık araştırmasında amatörlerin tuttuğu türler arasındadır.

Davranış ve beslenme

Sürü hâlinde yaşayan, güçlü göç eden bir türdür. Denizdeki erişkinler Nisan'da haliç ağızlarında toplanır; su 10-14 °C'ye ulaşınca Mayıs–Haziran'da nehirlere girer. Göç, nehir debisi yükseldiğinde yoğunlaşır, ama debi çok yükselirse yukarı göç sınırlanır. Yumurtlama alanlarına gece gider, yüzeye yakın gürültülü sürüler hâlinde yumurtlar ve gün ağarmadan ayrılır.

Balıkçıldır: küçük balıklar ve kabuklularla beslenir; gençler ringa, çaça ve kaya balığı yavrularını yer.

Üreme

Nehirlerde, genellikle gelgit bölgesinin biraz üstünde, 12-22 °C'lik sularda yumurtlar; yumurtalar dipteki kum ve çakıl arasına dağılır. İtalya ve Tunus'ta Mayıs–Haziran'da yumurtladığı kaydedilmiştir. Erkekler 2-3, dişiler 3-4 yaşında üreme göçüne başlar; birden fazla kez üreyebilir.

Koruma durumu ve sürdürülebilirlik

IUCN küresel: Asgari endişe (LC, 2022).

Avrupa'da tirsi popülasyonları, nehirlerdeki baraj, savak ve bentlerin göç yollarını kesmesi, kirlilik ve aşırı avcılık nedeniyle büyük ölçüde azalmıştır; birçok büyük nehirden tamamen kaybolmuştur. Nehir ağızlarında üreme göçündeki balıkları korumak önemlidir.

Bilinen en büyük boy: 60 cm · Ömür: 25 yıl

Kaynaklar

• FishBase — Alosa fallax (Türkiye sayfası: adlar, boy, yaş, derinlik, biyoloji, IUCN)
• FishBase — Alosa fallax üreme kayıtları (bölgelere göre yumurtlama ayları)
• British Sea Fishing — Shad (tanıma, beslenme, nehir göçü, azalma nedenleri, kaşık ve çapariye gelme)
• Wikipedia — Twait shad (yan benekler, dağılım)
• Vikipedi — Tirsi (Karadeniz, Boğaz, Marmara; kıyıda sürü, ilkbaharda nehre girme, tüketim)
• Et ve Süt Kurumu — Sardalya sayfası (tirsi: 'sardalya azmanı', kılçık, lezzet)
• Erbay, Carlson & Grati 2024 — Türkiye Karadeniz'inde amatör balıkçılık, Frontiers in Marine Science 11

Diğer deniz balıkları

Sarıkuyruk (Avcı)SinagritTekirTombik (Gobene)Trakonya (Çarpan)Uskumru Tüm türler