Çaça (Papalina)

Sprattus sprattus · Deniz balığı · Yöresel adları: ançuez, platika, palatika, yemlik

Nasıl tanınır?

Küçük, oldukça uzun ve yanlardan basık, ringa benzeri bir sürü balığı. Sırtı mavimsi ya da yeşilimsi, yanları gümüşidir; yanlarda koyu benek yoktur. Karnı boyunca omurga gibi dizilmiş sivri, sert pullar bulunur; alt çene hafifçe öne çıkıktır, solungaç kapağında ışınsal çizgi yoktur. Karın yüzgeçleri sırt yüzgecinin başlangıcının hemen altından ya da önünden başlar.

Benzer türler

• Sardalya: Sardalya daha iri olur, solungaç kapağında aşağı doğru ışınsal çizgiler ve yanlarında koyu noktalar bulunur, anal yüzgecin son iki ışını büyüktür; çaçada bunlar yoktur ve karın pulları belirgin bir omurga oluşturur.
• Gümüş Balığı: Gümüş balığının iki ayrı sırt yüzgeci ve yanında belirgin gümüşi bir bant vardır, gövdesi daha yuvarlaktır; çaçanın tek sırt yüzgeci vardır.
• Hamsi: Hamsinin burnu sivridir ve ağız yarığı gözün gerisine uzanır; çaçanın ağzı küçüktür ve alt çenesi hafifçe öne çıkar.

Çaça (Papalina) ne zaman tutulur?

Sezon: Kasım–Mart · Üreme dönemi: Mayıs–Haziran.

SezonÜreme dönemi

Bugün Çaça (Papalina) için haritada av puanına bak

Yaşam alanı

Akdeniz, Marmara ve Karadeniz'de bulunur; bu denizlerdeki popülasyon ayrı bir alttür (S. s. phalericus) olarak kabul edilir. Kıyı sularında ve açıkta sürüler hâlinde yaşar; tuzluluğu düşük haliçlere de girer (binde 4'e kadar dayanır). Kıyı balıkçıları ilkbaharda Marmara'dan Karadeniz'e göç ettiğini bildirir. Derinlik: 10–150 m. Zemin: açık su.

Çaça (Papalina) hangi yemle tutulur?

Yemler: Plankton, Çapari

Teknikler: Ağ ile avlanır (yem balığı)

Olta ipuçları

• Asıl av aracı ağdır: gırgır, ığrıp, manyat ve tarlakozla avlanır; oltacılar için hedef değil, yem balığıdır.
• Gündüz derinde durup gece yüzeye yükseldiğinden kıyıda çaça sürülerine ve onları izleyen avcı balıklara akşam ve gece rastlama olasılığı artar (FishBase'teki dikey göç davranışına dayanır).
• Kırlangıç gibi dip avcılarının doğal avıdır; bütün çaça ya da yarısı bu türler için dip takımında yem olarak kullanılabilir.
• İlkbaharda Marmara'dan Karadeniz'e göç sırasında kıyıya yaklaşır; bu dönemde kıyıda çökertme ve manyatla toplandığı bildirilir.

Davranış ve beslenme

Sürü balığıdır. Kışlık beslenme alanları ile yazlık üreme alanları arasında belirgin göçler yapar; gündüz derinde durur, gece beslenmek için yüzeye yaklaşır.

Planktonla beslenir: erişkinler kopepodları, gençler kopepod yumurta ve larvalarını ve diyatomeleri yer.

Üreme

Yılın her döneminde yumurtlayan birey bulunabilir, ancak Akdeniz'de yoğun dönem Aralık–Nisan'dır. Kıyıya yakın ya da 100 km açıkta, 10-20 m derinlikte 6-14 bin yumurta bırakır; yumurtalar suda serbest yüzer, yavrular kıyıya sürüklenir. Bir dişinin yumurtlaması yaklaşık iki ay sürer.

Koruma durumu ve sürdürülebilirlik

IUCN küresel: Asgari endişe (LC, 2018). Fricke, Bilecenoğlu & Sarı 2007 Türkiye kırmızı listesi: Hassas (VU).

Akdeniz ve Karadeniz'de popülasyon büyüklüğü büyük dalgalanmalar gösterir; bunda istilacı tarak medüzü Mnemiopsis leidyi'nin etkisi olduğu düşünülür. Bu denizlerdeki ticari av 1990'larda düşmüş, sonraki on yılda toparlanmıştır. Avın önemli kısmı balık unu ve yem yapımında kullanılır.

Bilinen en büyük boy: 25.1 cm · Ömür: 6 yıl

Kaynaklar

• FishBase — Sprattus sprattus (Türkiye sayfası: adlar, boy, yaş, derinlik, biyoloji, IUCN)
• Wikipedia — European sprat (alttürler, tanıma, dikey göç, Akdeniz'de üreme dönemi, stok dalgalanması)
• balikavi.net — Papalina (Çaça) konusu (yerel adlar, KKGM tür bilgisi, av araçları, Marmara–Karadeniz göçü, mutfak)
• British Sea Fishing — Gurnard (kırlangıçların çaça avlaması)

Diğer deniz balıkları

Yazılı HaniYazılı OrkinosZarganaÇipura (Alyanak)İskorpit (Çorba Balığı)İspari Tüm türler