Palamut

Sarda sarda · Deniz balığı · Yöresel adları: torik, vonoz, vanoz, çingene palamudu, kestane palamudu, zindandelen, sivri, altıparmak, peçuta, piçuta, lakerda, palamut vonozu, piçota (İstanbul (Deveciyan)), vonoz / vanoz (en küçük), peçuta / piçuta (en iri)

Nasıl tanınır?

İğ biçimli, yanlardan hafif basık, tamamen pullu, sağlam yapılı bir uskumrugil. Sırtı koyu mavi-çelik renginde ve sırtta arkaya-aşağıya doğru uzanan eğik koyu çizgiler bulunur; yanlar ve karın gümüşidir. İki sırt yüzgeci birbirine yakındır, kuyruk sapında küçük yüzgeççikler (finletler) vardır. Ağzı geniştir; orkinoslardan farklı olarak damakta dişi yoktur.

Benzer türler

• Yazılı Orkinos: Yazılı orkinosta (Euthynnus alletteratus) dalgalı koyu çizgiler yalnız sırtın arka yarısındadır ve göğüs yüzgecinin altında birkaç koyu benek bulunur; palamutun çizgileri düz ve eğiktir, gövdesi her yerde pulludur.
• Tombik (Gobene): Tombikte (Auxis rochei) iki sırt yüzgeci birbirinden geniş aralıkla ayrılır ve gövdenin büyük kısmı pulsuzdur; palamutun sırt yüzgeçleri bitişiğe yakındır.
• Uskumru: Uskumrunun sırtında eğik değil dalgalı/zebra benzeri çizgiler vardır, daha küçük ve narin yapılıdır; çenesindeki dişler palamutunki kadar belirgin değildir.
• Lüfer (Kofana): Lüferin sırtında çizgi ve kuyruk sapında finlet yoktur; göğüs yüzgecinin dibinde koyu leke taşır.

Palamut ne zaman tutulur?

Sezon: Ağustos–Kasım · Üreme dönemi: Mayıs–Temmuz.

SezonÜreme dönemi

Bugün Palamut için haritada av puanına bak

Palamut nerede tutulur?

Veritabanımızda bu türün kayıtlı olduğu 41 su ve kıyı bölümü (bolluk sırasıyla):

• Akçakoca (Melenağzı) · Yaygın · zirve Eylül–Ekim
• Antalya merkez–Lara–Kundu (falezler, Aksu ağzı) · Yaygın · Ağustos–Eylül, Kasım
• Batı Karadeniz (Şile–Karasu–Akçakoca–Zonguldak–Sinop) · Yaygın · zirve Eylül–Ekim
• Dikili–Çandarlı (Bademli, Zeytindağ kıyısı) · Yaygın · Ekim–Aralık
• Doğu Karadeniz (Ordu–Giresun–Trabzon–Rize–Hopa) · Yaygın · Ağustos–Ekim
• Edremit Körfezi (Burhaniye, Ören, Akçay, Altınoluk, Küçükkuyu) · Yaygın · Ekim–Aralık
• Erdek Körfezi (Erdek, Ocaklar, Narlı) · Yaygın · Eylül–Aralık
• Güney Marmara ve Adalar (Bandırma, Erdek, Marmara Adası, Yalova) · Yaygın · Eylül–Aralık
• Kandıra kıyısı (Kerpe, Kefken, Cebeci, Bağırganlı) · Yaygın · zirve Eylül–Ekim
• Kuzey Ege (Saros, Gökçeada, Bozcaada, Ayvalık, Edremit) · Yaygın · Ekim–Aralık
• Kuzey Marmara (İstanbul–Tekirdağ sahilleri) · Yaygın · zirve Ekim
• Orta Karadeniz (Sinop–Samsun–Ordu) · Yaygın · Ağustos–Kasım
• Samsun (Atakum, Kurupelit, merkez) · Yaygın · Ağustos–Kasım
• Sinop (İnceburun, Akliman, Hamsilos) · Yaygın · zirve Eylül–Ekim
• Tekirdağ kıyısı (Kumbağ, Tekirdağ, Barbaros, Marmara Ereğlisi) · Yaygın · zirve Ekim
• Trabzon (Akçaabat, merkez, Yomra) · Yaygın · Ağustos–Ekim
• Trakya Karadeniz Kıyısı (İğneada–Kıyıköy–Kilyos) · Yaygın · Ağustos–Ekim
• Çanakkale Boğazı · Yaygın · Mart–Mayıs, Eylül–Aralık
• İskenderun Körfezi (Yumurtalık, Dörtyol, İskenderun, Arsuz) · Yaygın · Şubat, Nisan, Haziran–Ağustos, Ekim–Kasım
• İstanbul Boğazı · Yaygın · zirve Eylül–Ekim
• İzmit Körfezi · Yaygın · Eylül–Kasım
• Şile–Ağva (Kumbaba, Sahilköy) · Yaygın · zirve Eylül–Ekim
• Alanya (Mahmutlar, Konaklı, Dim çayı ağzı) · Az · Mart–Ağustos
• Ayvalık–Cunda (Sarımsaklı, Altınova) · Az · Ekim–Aralık
• Bandırma Körfezi (Bandırma, Edincik, Kapıdağ doğusu) · Az · Eylül–Aralık
• Datça–Bozburun (Datça, Palamutbükü, Hisarönü, Selimiye, Bozburun) · Az · Ağustos–Aralık
• Doğu Akdeniz (Anamur, Mersin, Silifke, Adana, İskenderun) · Az · Şubat, Nisan, Haziran–Ağustos, Ekim–Kasım
• Foça (Eski Foça, Yeni Foça, Gerenköy) · Az · Ekim–Aralık
• Gemlik Körfezi · Az · Eylül–Kasım
• Gökova Körfezi (Ören, Akyaka, Akbük, Çınar) · Az · Ekim–Aralık
• Kuşadası–Davutlar–Güzelçamlı (Kuşadası, Güvercinada, Davutlar, Güzelçamlı) · Az · zirve Ekim
• Orta Ege (Foça, Aliağa, Dikili ve alt bölümlere girmeyen kıyılar) · Az · Ekim–Aralık
• Pamucak–Selçuk (Pamucak plajı, Küçük Menderes ağzı, Ahmetbeyli) · Az · zirve Ekim
• Seferihisar–Özdere (Sığacık, Ürkmez, Gümüldür, Özdere) · Az · Ekim–Aralık
• Yalova–Armutlu (Çınarcık, Termal, Esenköy) · Az · Eylül–Aralık
• Çeşme–Alaçatı–Urla güneyi (Ildır, Çeşme, Alaçatı, Zeytineli) · Az · Ekim–Aralık
• İzmir Körfezi ve şehir şeridi (Urla iskele, Güzelbahçe, İnciraltı, Konak, Karşıyaka, Çiğli, Homa) · Az · Ekim–Aralık
• Amasra–İnkumu · Nadir · zirve Eylül–Ekim
• Fethiye–Göcek (Fethiye körfezi, Çalış, Ölüdeniz) · Nadir · Şubat–Mayıs
• Marmaris (İçmeler, Turunç, Adaköy) · Nadir · Ağustos, Ekim–Aralık
• Mersin kıyısı (Erdemli, Mezitli, Mersin merkez, Kazanlı) · Nadir · Şubat, Nisan, Haziran–Ağustos, Ekim–Kasım

Yaşam alanı

Kıyıya yakın açık sularda yaşayan, sürü hâlinde gezen epipelajik bir tür; yer yer haliçlere de girer. Türkiye'de Akdeniz, Ege, Marmara ve Karadeniz'de bulunur; ilkbaharda (Nisan-Mayıs) Ege'den Marmara üzerinden Karadeniz'e çıkar, sonbaharda aynı yoldan geri iner. Derinlik: 0–200 m. Zemin: açık su.

Palamut hangi yemle tutulur?

Yemler: Çapari, Kaşık, Sırtı (Rapala)

Teknikler: Çapari, Sırtı, Spin (Kaşık)

Olta ipuçları

• Sezonda sürü üstünde sırtı (rapala/sahte balık) veya tüylü yem ile yavaş seyirli tekne arkasından çekme (trolling) en etkili yöntemdir; parlak, yem balığına benzeyen sahteler seçin.
• Kıyıdan ve tekneden kaşık ya da metal jig atıp hızlı toplayın; kaşık oltalarda 0,35-0,45 mm misina iyi sonuç verir. Yemi, sürünün kovaladığı balığa (hamsi, istavrit, gümüş) benzer renk ve boyda seçin.
• Eylül-Ekim'de Boğaz'da torik ve palamut yem balığı kovalarken yünlü (kurşun gövdeli, tüylü, 50-150 g) kıyıdan 50-60 m fırlatılır, biraz batırılıp süratle çekilir.
• Sabah erken ve akşamüstü, dalgalı-köpüklü yüzeyde kuş ve kaynayan sürü görülen yerler verimlidir; kıyıdan genellikle yüzeyin ilk 4-5 m'sinde avlanılır.
• Lüferin aksine dişleri seyrek ve konik (batıcı) olduğundan misinayı genellikle kesmez; çoğu durumda çelik ara bedene gerek yoktur, bu da yemin daha doğal yüzmesini sağlar (oltacı bilgisi).
• Ana bedene 60-70 cm kadar florokarbon ya da naylon şok lideri bağlamak, balığın kafa sallayıp iğneden kurtulmasını azaltır; palamut sürüsü yakalandığında hızlı tükenir, sağlam makara kullanın.
• Yasal boyun altındaki ve henüz üremeye katılmamış küçük palamutları (çingene, vonoz) bırakın.

Davranış ve beslenme

Büyük sürüler oluşturan hızlı bir yüzücüdür ve uzun mesafeli mevsimsel göç yapar. Türkiye'de ilkbaharda (Nisan-Mayıs) Ege'den Marmara ve Boğaz üzerinden Karadeniz'e çıkar, Eylül'den itibaren aynı yoldan güneye iner; Av sezonunda Karadeniz'de önce vanoz ve çingene palamudu sürüleri, Eylül'den itibaren iri palamut görülür; Eylül-Ekim'de Boğaz'da yem balığı sürülerini kovalar. Sabah erken ve akşamüstü yüzeye yakın beslenmesiyle bilinir.

Hamsi, istavrit, gümüş, sardalya gibi küçük sürü balıkları ile kalamar ve karidesle beslenir; görece büyük avları yutabilir ve iri bireyler yamyamlık yapar.

Üreme

Yumurtaları ve larvaları pelajiktir. Karadeniz ve Marmara'nın Türkiye kıyılarında 2011-2012 örnekleriyle yapılan çalışmada yumurtlama Mayıs-Ağustos arasında, en yoğun Haziran-Temmuz'da görülmüştür; ilk üreme boyu dişilerde 42,5 cm, erkeklerde 36,8 cm (çatal boy) bulunmuştur (Kahraman vd. 2014). Çanakkale Boğazı-Gelibolu çevresinde dişilerde 41,9 cm, erkeklerde 35,8 cm bildirilmiştir.

Koruma durumu ve sürdürülebilirlik

IUCN küresel: Asgari Endişe (LC, 2021); Türkiye listesinde (Fricke vd. 2007, FishBase) 'tehdit altındaki göçmen' olarak geçer

Dişiler ancak 42 cm civarında ilk kez ürediği için çingene ve vonoz boyundaki palamudun yoğun avı üreme stokunu zayıflatır. Küçük boyları bırakmak ve sürüden ihtiyaç kadar almak önerilir.

Bilinen en büyük boy: 91.4 cm · Ömür: 5 yıl

Kaynaklar

• FishBase — Sarda sarda (boy, yaş, beslenme, IUCN, ciguatera)
• FishBase — Sarda sarda, Türkiye ülke sayfası (Türkçe adlar, Türkiye tehdit durumu)
• Et ve Süt Kurumu — Palamut (boya göre adlar, av mevsimi, pişirme)
• Kahraman, Göktürk, Yıldız & Uzer 2014 — Karadeniz ve Marmara'da palamutun yaş, büyüme ve üremesi, Turkish Journal of Zoology 38(5)
• Vikipedi — Palamut (balık) (boy adları; Et ve Süt Kurumu ve SÜMAE listeleri, ikincil)
• Ankara Üniversitesi Açık Ders — Olta avcılığı (yünlü, kaşık, sırtı)
• Ankara Üniversitesi Açık Ders — Olta malzemeleri (kaşık oltada misina kalınlığı)
• FishingBooker — Bonito fishing (takım, lider, sahte yemler, saat)
• Yemek.com Sözlük — Palamut (göç takvimi, boy adları, pişirme)
• Wikipedia — Atlantic bonito (tanıma, mutfak)
• balikavi.net — Palamut (forum tür başlığı; boy adları, diş yapısı)

Diğer deniz balıkları

Mığrı (Deniz Yılan Balığı)OrfozOrkinos (Ton Balığı)Papağan Balığı (İskaroz)Patlakgöz Mercan (İrigöz Sinagrit)Pisi Balığı Tüm türler